Περιγραφή
Η πορεία της κοινότητας Αθηνών προς το θεσμικό πλαίσιο που συνιστούσε η «Προσωρινή του Έθνους Διοίκηση» δεν ήταν ούτε αυτονόητη, ούτε επιτεύχθηκε χωρίς συγκρούσεις και αντιστάσεις. Υπήρξε το αποτέλεσμα της διαμόρφωσης εκείνων των συσχετισμών πολιτικών δυνάμεων που σταδιακά και για ποικίλους λόγους απέκλεισαν τις αντίρροπες πολιτικές δυνάμεις που μπορεί να πρέσβευαν μια παραδοσιακή αντίληψη περί πολιτικής, σαφώς πιο αυταρχικής, όμως δεν απέκλειαν και αυτές να συνομιλούν με τη νεοτερικότητα. Οι πολιτικές αυτές δυνάμεις που εκπροσωπούν την «καταδυναστεία» νικήθηκαν οριστικά το 1825 από τις πολιτικές εκείνες δυνάμεις που συντάχτηκαν με τους Νόμους, αφήνοντας πίσω πρακτικές «κατά συνήθειαν». Οι Αθηναίοι πολιτικοί του 1825 θα συνταχθούν με τους όρους της συνέλευσης των Σαλώνων (1824), που αναιρούσαν τις πολιτικές συνθήκες της συνέλευσης των Αθηνών (1822) και έθεταν την πολιτική παρουσία του Οδυσσέα Ανδρούτσου απέναντι στις αποφάσεις της «Προσωρινής Διοίκησης» και της κοινότητας Αθηνών.
Ο Ζαχαρίας Αντωνάκης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1977. Είναι φιλόλογος-ιστορικός, διδάκτωρ ιστορίας στο τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης.
Ζαχαρίας Δ. Αντωνάκης «Η Αθήνα και οι Αθηναίοι πολιτικοί στην Επανάσταση του 1821», εκδόσεις Οσελότος, 2024
Τι είναι ένα βιβλίο για την Αθήνα και τους Αθηναίους κατά την Επανάσταση; Μια ιστορία τοπικού ενδιαφέροντος; Μια ιστορία για μια πόλη -έστω κι αν αυτή λίγα χρόνια αργότερα έγινε η πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους- που στη στοιχειώδη απογραφή του φθινοπώρου του 1824 αριθμούσε περί τις 9.000 ψυχές; Αποτελεί μια τέτοια ιστορία απλώς ένα δείγμα της υπαρκτής ποικιλίας με κριτήριο την τοπικότητα; Η απάντηση είναι, σαφώς, αρνητική· η ιστορία μιας πόλης, ενός τόπου, στη δίνη του επαναστατικού φαινομένου, όταν η ιστορική ύλη συντίθεται κριτικά και εντάσσεται στη συνάφειά της, μετατρέπει το «μερικό» σε συνιστώσα της ιστορικής πραγματικότητας που στοιχίζεται γύρω από το σύνθετο ’21. Αυτό επιχειρείται και επιτυγχάνεται στο πρόσφατο βιβλίο του Ζαχαρία Αντωνάκη, που αποτελεί επεξεργασμένη μορφή της διδακτορικής του διατριβής που υποστηρίχθηκε στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Προτού αναφερθώ σε ορισμένα κομβικά, κατά τη γνώμη μου, σημεία, θα παρουσιάσω συνοπτικά το περιεχόμενο του βιβλίου.
Το βιβλίο δομείται σε δύο μέρη. Στο πρώτο ο συγγραφέας αναφέρεται στην πολιτική εκπροσώπηση των Αθηναίων στη διάρκεια της Επανάστασης σε εθνικό και σε κοινοτικό επίπεδο. Αναδεικνύεται ένα δίπολο που συγκροτείται στα χρόνια αυτά: αφενός οι παλαιοί άρχοντες της πόλης, με το φορτίο της παράδοσης του κοινοτισμού, αφετέρου μια ανερχόμενη κοινωνική τάξη, οι «νοικοκυραίοι». Αυτή η ανάδειξη των τελευταίων, μια διαδικασία αναστρωμάτωσης της αθηναϊκής κοινωνίας, αποτελεί ερμηνευτικό κλειδί για την κατανόηση της ιστορίας της Αθήνας, κατά τον Αντωνάκη. Τα πεδία συγκρούσεων πολλαπλά: ο έλεγχος του κοινοτικού συμβουλίου, η διαχείριση του ταμείου, οι ενοικιάσεις των εθνικών προσόδων. Σ’ αυτό το πολιτικό πλαίσιο, με τις συνεχείς αναπροσαρμογές του, ρόλο παίζουν και δύο ισχυρές στρατιωτικές προσωπικότητες, ο Οδυσσέας Ανδρούτσος και ο Ιωάννης Γκούρας. Οι συγκρούσεις αναπλάθονται από τον συγγραφέα διεξοδικά, ενώ ταυτόχρονα λαμβάνονται υπόψη οι εξελίξεις στο πεδίο του πολέμου, ιδιαίτερα στις περιοχές της Ανατολικής Στερεάς, Εύβοιας κ.λπ. Η εικόνα συμπληρώνεται, κάνοντας πιο στέρεη την τεκμηρίωση του βασικού επιχειρήματος, μέσα από τη συστηματική μελέτη των κοινοτικών λογαριασμών. Ιδιαίτερα μετά το 1824 φαίνεται ο σημαντικός ρόλος του νεοδιορισμένου επάρχου Αθηνών Μιχαήλ Σούτσου στην τακτοποίηση των οικονομικών της επαρχίας και στη συστηματική τήρηση λογιστικών βιβλίων, όπως η Διοίκηση προέβλεπε. Και μέσα από την προσέγγιση αυτών των λογαριασμών τίθεται το ζήτημα της ενσωμάτωσης του τοπικού στο εθνικό, ή αλλιώς του κοινοτικού στο κρατικό.
Αμφίρροπες δυναμικές
Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου ο συγγραφέας παρακολουθεί στενότερα τη δράση του Οδυσσέα Ανδρούτσου στην Αθήνα και την Ανατολική Στερεά Ελλάδας έως τον θάνατό του. Αναδεικνύεται η πολιτική του ισχύς, αποτέλεσμα της στρατιωτικής του ικανότητας, και εξετάζονται οι πολιτικές του επιλογές. Προσεγγίζονται με ιδιαίτερη προσοχή -και εννοώ όχι με βιαστικές αποκρίσεις σε σύνθετα ζητήματα- οι σταδιακές συγκρούσεις που αναδείχθηκαν στην περιοχή μεταξύ του Ανδρούτσου και του Άρειου Πάγου και αργότερα με τους άρχοντες των Αθηνών και εν τέλει με τη Διοίκηση και τον Ιωάννη Γκούρα. Ειδικά όσον αφορά τη σύγκρουση των δύο στρατιωτικών, του Ανδρούτσου και του «δημιουργήματός του» (όπως είχε σχολιάσει εύστοχα ο Σπύρος Ασδραχάς), αυτή εντάσσεται στο πλαίσιο δύο αμφίρροπων δυναμικών: από τη μια, η αμφισβήτηση των θεσμών τής υπό συγκρότηση κεντρικής Διοίκησης και, από την άλλη, οι προσπάθειες -ενίοτε και βίαιες- εμπέδωσής τους.
Η ανάδειξη μιας νέας τάξης
Επιστρέφοντας στο αρχικό ερώτημα σχετικά με το τι μπορεί να είναι ένα βιβλίο για την επαναστατημένη Αθήνα. Η μελέτη της ιστορίας της πόλης από τον Ζαχαρία Αντωνάκη έρχεται να συνομιλήσει με την ιστορία της Διοίκησης. Είναι μια πολιτική ιστορία που εξετάζει στο μικροεπίπεδο φαινόμενα που έχουν ευρύτερες διαστάσεις και συντελούνται εν μέσω διαρκούς πολέμου (οι πολιτικές αντιπαραθέσεις στα χρόνια του Αγώνα, η διαδικασία εμπέδωσης κρατικών θεσμών, η δημοσιονομική οργάνωση). Υπό αυτήν την έννοια έρχεται σε διάλογο με άλλες, σύγχρονές μας, μελέτες που αφορούν την οργάνωση της επαρχιακής διοίκησης (λ.χ. στα Νησιά του Αιγαίου). Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον πως ο συγγραφέας σε αυτή τη συζήτηση προσφέρει, ως ερμηνευτικό εργαλείο, την ανάδειξη μιας νέας τάξης, ή στρώματος, των «νοικοκυραίων», αξιοποιώντας πληθώρα τεκμηριωτικού υλικού (από έγγραφα της Διοίκησης έως φορολογικά και νοταριακά έγγραφα) και ιχνηλατεί τις προσπάθειές της να αντιπροσωπεύεται όλο και πιο ενεργά στα κέντρα λήψης αποφάσεων.
Τα «οικονομικά του Αγώνα»
Ένα δεύτερο σημείο που θέλω να επισημάνω είναι η ουσιαστική συνομιλία με τη δημοσιονομική ιστορία. Την τελευταία δεκαπενταετία έχει αναθερμανθεί το επιστημονικό ενδιαφέρον για τα «οικονομικά του Αγώνα» και έχουν παραχθεί αρκετές σχετικές εργασίες. Μέσα από την πύκνωση αυτή είμαστε σε θέση σήμερα να γνωρίζουμε πολλά περισσότερα σε διαφορετικά επίπεδα: στο εθνικό σχετικά με τη συγκρότηση κεντρικών δημοσιονομικών θεσμών· στο κοινοτικό, με τις μελέτες κοινοτικών καταστίχων· και στο ατομικό με τις μελέτες των οικονομικών σημαινουσών προσωπικοτήτων, όπως της οικογένειας Κουντουριώτη. Έχει με άλλα λόγια συγκροτηθεί μια επαρκής, σύγχρονη, βιβλιογραφία που αποτυπώνει σε πολλαπλά επίπεδα τις ιστορικές πραγματικότητες γύρω από τους δημοσιονομικούς μηχανισμούς. Η μελέτη που εδώ σχολιάζουμε προσφέρει στα παραπάνω μια ακόμη ψηφίδα που αφορά τα οικονομικά της Αθήνας, μέσα από την παρακολούθηση της οργάνωσης δημοσιονομικών θεσμών σε κοινοτικό επίπεδο, τη διερεύνηση των βασικών οικονομικών μεγεθών (εσόδων-εξόδων) της επαρχίας, αλλά και τη σύνδεση του κοινοτικού ταμείου με το Εθνικό Ταμείο.
Η συνολική πορεία του στρατηγού και πολιτικού
Τέλος, το βιβλίο συμβάλλει και σε κάτι ακόμη. Έχει χυθεί πολλή μελάνη γύρω από το ζήτημα της δολοφονίας του Οδυσσέα Ανδρούτσου. Ο Αντωνάκης επιλέγει να την εξετάσει από διαφορετική οπτική. Δεν επαναλαμβάνει τα πολυσυζητημένα, δηλαδή τις συνθήκες του θανάτου του, τη συζήτηση για την «ιατροδικαστική» αναφορά του ιταλού γιατρού Καίσαρα Βιτάλη κ.ο.κ. Τον ενδιαφέρει να εξετάσει τη συνολική πορεία του στρατηγού, αλλά και πολιτικού, Οδυσσέα Ανδρούτσου, να τη συνδέσει με τις αλλαγές που συνέβαιναν στην Αθήνα αλλά και σε κεντρικό επίπεδο, να παρακολουθήσει τις δικές του επιλογές, να αναδείξει εν τέλει τον ρόλο των συνεχώς αναδιαμορφούμενων πολιτικών συμμαχιών στο πλαίσιο μιας διαδικασίας που οδήγησε στην εμπέδωση της κεντρικής διοίκησης.
Λίγα χρόνια μετά την επέτειο από τη διακοσιετηρίδα από την έναρξη της Επανάστασης και τον ερευνητικό πληθωρισμό που αυτή προκάλεσε έχει φτάσει η ώρα της κριτικής αποτίμησης. Να δούμε τι τελικά κερδίσαμε ιστοριογραφικά. Το βιβλίο του Ζαχαρία Αντωνάκη συγκαταλέγεται, κατά τη γνώμη του γράφοντος, στα οφέλη. Με συστηματική τεκμηρίωση και με ιδέες και ερμηνείες που αξίζει να συζητηθούν, προσφέρει στο αναγνωστικό κοινό μια ιστορική μελέτη, γραμμένη με υπεύθυνο τρόπο.
Βαγγέλης Σαράφης
Το 2024 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Οσελότος η διατριβή του δρ. Ζαχαρία Αντωνάκη με τίτλο: «Η Αθήνα και οι Αθηναίοι πολιτικοί στην Επανάσταση του 1821». Η συγκεκριμένη μελέτη αναφέρεται στην πολιορκία της Αθήνας από τον Οδυσσέα Ανδρούτσο και τον ρόλο που έπαιξαν οι νοικοκυραίοι την περίοδο αυτή στην ελληνική επανάσταση. Οι νοικοκυραίοι ή «μικροαστοί», όπως ήταν ο πρώτος όρος (petit bourgeois), ο οποίος εμφανίστηκε στην Γαλλία τον 19ο αιώνα. Αυτοί ήταν μη συνειδητοποιημένοι εργάτες που οι επιλογές τους προσδιορίζονται από βλέψεις κοινωνικής ανόδου και της εξυπηρέτησης στενών ατομικών και οικογενειακών συμφερόντων. Δεν διέθεταν ευρύτερη και συλλογική αντίληψη των συμφερόντων και της θέσης τους. Στην σύγχρονη ιστοριογραφία, ο όρος αυτός απέκτησε διαφορετική σημασία και ερμηνεία. Η χρήση του όρου φανερώνει μια αποτρεπτική διάθεση και συνήθως αναφέρεται στους βιοτέχνες, μικροαστούς και εν γένει στη «μεσαία τάξη». Εμφανίζονται επίσημα το 1880 και μετά στα επαγγελματικά σωματεία στις πηγές. Πιο πριν, δεν υπάρχει κάποια μελέτη που να αναδεικνύει ποίοι ήταν στην Ελλάδα και την ιστορική τους συμπεριφορά. Το 1880 εμφανίζονται στο φορολογικό σύστημα και στον εξωτερικό δανεισμό. Υπάρχει ένα μεγάλο ζήτημα, εάν μπορούμε να τους θεωρήσουμε κοινωνική τάξη με συγκεκριμένη συμπεριφορά. Σύμφωνα με τις πηγές, στην Ελλάδα οι συντεχνίες καταργήθηκαν νωρίς και στράφηκε η συζήτηση για την αγροτική παραγωγή και τους έμμεσους φόρους.
Παρόλο που υπάρχει μελέτη για την περίπτωση των νοικοκυραίων στο εξωτερικό τον 18ο-19ο αιώνα, για την Ελλάδα η μελέτη του δρ. Ζ. Αντωνάκη έρχεται να διαφωτίσει την κοινωνική αυτή ομάδα το 1821. Η μελέτη χωρίζεται σε δύο κεφάλαια, άνισης κατανομής μεταξύ τους. Το πρώτο μικρό κεφάλαιο παρουσιάζει την πολιτική εκπροσώπηση της κοινότητας της Αθήνας μέσα στην Επανάσταση και τα οικονομικά τους στοιχεία από το τοπικό στο εθνικό ταμείο (1824-1826). Σε αυτό το κεφάλαιο μέσα από τα Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ) παρουσιάζεται το προφίλ, ο πλούτος και η πολιτική συμπεριφορά της κοινωνίας της Αθήνας. Στο δεύτερο κεφάλαιο επισημαίνεται ο ρόλος του Οδυσσέα Ανδρούτσου στην πολιορκία της Αθήνας. Στο πρώτο υποκεφάλαιο αναλύονται οι πολιτικές συγκρούσεις των θεσμών της εποχής που επέφεραν την συνέλευση στα Σάλωνα (1824). Στο δεύτερο υποκεφάλαιο παρουσιάζεται ο συγκρουσιακός ρόλος του Ανδρούτσου και η επιδρομή του στην Αθήνα. Στην εικόνα εξωφύλλου υπάρχει η γκραβούρα του F. Heger, Η θέα της Αθήνας, 1830.
Στην Εισαγωγή του βιβλίου αναφέρονται τα προβλήματα της έρευνας και η έλλειψη πηγών. Τονίζεται ο ρόλος των προεστών και αναφέρονται θέματα της οικονομίας της περιόδου. Γίνεται μια σύντομη ιστορική ανάλυση της ιστορίας της Αθήνας μετά το 1453. Στο πρώτο υποκεφάλαιο του πρώτου κεφαλαίου σκιαγραφείται ο ρόλος των νοικοκυραίων μέσα στην επανάσταση, οι οποίοι προσπαθούν να αυξήσουν τα μέλη τους στο κοινοτικό συμβούλιο. Ο Οδυσσέας Ανδρούτσος γίνεται αρχηγός το 1822 και ο μελλοντικός του αντίπαλος, Ιωάννης Γκούρας, επιβλέπει το τοπικό ταμείο. Ο Άρειος Πάγος καταργείται και ο Ανδρούτσος ισχυροποιείται μέσα στην Προσωρινή Διοίκηση. Παρατίθεται ακόμα ο ρόλος των νοικοκυραίων πριν το 1825, ο οποίος αλλάζει μετά την συνέλευση των Σαλώνων. Γίνεται καταγραφή των νοικοκυραίων στη μελέτη μέσα από τα αρχεία και πώς αυτοί συμμετείχαν στις εθνικές προσόδους. Σύμφωνα με την μελέτη, οι νοικοκυραίοι σχετίστηκαν με την οικονομία και την επένδυσή τους στη γη. Αρχίζουν να διεκδικούν πολιτική εξουσία και το 1826 εισέρχονται στο σώμα των πολιτών. Συνενώνονται υπό τον Γκούρα με τους προεστούς και φαίνεται να κρίνουν την απόφαση να δολοφονηθεί ο Ανδρούτσος. Στο δεύτερο υποκεφάλαιο, αναφέρεται η προσπάθεια του Μιχαήλ Σούτσου να τακτοποιήσει τους λογαριασμούς της Επαρχίας των Αθηνών και τονίζεται ο ρόλος των εθνικών μύλων. Οι νοικοκυραίοι είχαν στην κατοχή τους, τους εθνικούς ελαιώνες και έδιναν εισφορές για στρατιωτικούς σκοπούς. Παρατίθεται λίστα με τις αμοιβές και τα έξοδά τους, με βάση τα αρχεία. Επίσης, γίνεται λόγος για την αναδιαμόρφωση της οικονομίας της Αθήνας. Οι νοικοκυραίοι γίνονται και αγοραστές, συμμετέχουν στους τελώνες και έχουν οικονομικές δραστηριότητες. Αυτό είχε ως συνέπεια να μειωθούν οι προεστοί.
Στο πρώτο υποκεφάλαιο του δεύτερου κεφαλαίου, παρατίθεται η σύγκρουση των καπεταναίων με τους αθηναίους προεστούς. Οι νοικοκυραίοι αρχίζουν να έχουν άνοδο και να καταλαμβάνουν θέσεις στον Άρειο Πάγο. Η διαμάχη του Αρείου Πάγου με τον Ανδρούτσο επέφερε την άλωση της Ακρόπολης και την απειλή του Δράμαλη. Παράλληλα, ο Ανδρούτσος ενίσχυε το Εθνικό Ταμείο για στρατιωτικούς εξοπλισμούς. Επίσης, ήθελε να καταλάβει την Ακρόπολη με συμμάχους τους νοικοκυραίους, οι οποίοι τελευταίοι τον προδίδουν το 1825. Στη συνέλευση των Σαλώνων, το 1824, ενισχύονται οι νοικοκυραίοι και αρχίζει η πολιτική του Ανδρούτσου στην Αθήνα. Αυτό επέφερε αλλαγή στους κοινωνικούς συσχετισμούς. Λαμβάνει τα χρήματα των προεστών και παράλληλα τους φρενάρει να ανέβουν οικονομικά. Η άφιξη, όμως, του Δρόσου Μανσόλα φέρνει την αμφισβήτηση της κυριαρχίας του Ανδρούτσου με την κατηγορία της σπατάλης. Η Διοίκηση του Κουντουριώτη αναλαμβάνει πρωτοβουλίες με αποτέλεσμα να οδηγηθεί η κατάσταση στη συνέλευση των Σαλώνων. Εκεί ψηφίζονται σκληρές αλλαγές με αποτέλεσμα η Αθήνα να βρίσκεται σε δυστυχία. Στο δεύτερο υποκεφάλαιο, παρουσιάζεται ο ρόλος του Ανδρούτσου μετά τα Σάλωνα, ο οποίος υιοθετεί νεωτερικές πρακτικές και συγκρούεται με τον Γκούρα. Ο Γκούρας τον κατηγορεί για προδοσία και παίρνει με το μέρος του τους νοικοκυραίους, οι οποίοι το 1825 αποκτούν πολιτική δύναμη. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα ο Ανδρούτσος να στραφεί προς τους Οθωμανούς για να ενισχύσουν χρηματικά τον στρατό του, γίνοντας έτσι εχθρός της Αθήνας. Οι νοικοκυραίοι τάχθηκαν ανοιχτά κατά του Ανδρούτσου, ο Γκούρας χάνει, ο Ανδρούτσος παραδίδεται και οι Οθωμανοί χτυπούν την Αθήνα με τις δυνάμεις του Κιουταχή. Υπάρχουν ως αποτέλεσμα οικονομικές δυσκολίες των προεστών και των νοικοκυραίων και με την σειρά τους καταδικάζουν σε θάνατο τον Ανδρούτσο με την αιτιολογία της προδοσίας. Όπως διαφαίνεται, προεστοί και νοικοκυραίοι έκριναν το αποτέλεσμα χωρίς να δέχονται κριτική. Στο τέλος του βιβλίου, ο συγγραφέας παραθέτει ότι η Αθήνα αρχίζει να αναδιαμορφώνεται, να υπάρχει παρουσία ξένων δυνάμεων και να λειτουργεί πλέον βάσει νόμου.
Αυτό που εντυπωσιάζει στην συγκεκριμένη μελέτη είναι η συστηματική καταγραφή και ανάλυση των δεδομένων από τα ιστορικά αρχεία για την κοινωνική ιστορία της επαναστατικής περιόδου. Επιπλέον, ενέχει μια πρωτοτυπία γιατί είναι η πρώτη μελέτη που ασχολείται με τους νοικοκυραίους το 1821 και δεν υπάρχει αντίστοιχη εργασία στη βιβλιογραφία. Υπάρχουν εξαιρετικοί πίνακες με στοιχεία μέσα στο έργο και στα παραρτήματα που μπορούν να αποτελέσουν προϊόντα περαιτέρω μελέτης. Διαφωτίζονται περαιτέρω τα ιστορικά στοιχεία και εμπλουτίζονται οι ιστορικές γνώσεις για την εθνική μας ιστορία. Μπορεί κανείς να διερευνήσει τη συμπεριφορά της μεσαίας τάξης κατά την επαναστατική περίοδο και να δει τις πολιτικές επιλογές της. Η αξία του έργου διαφαίνεται στο ότι ο αναγνώστης, είτε ανήκει σε κάποιο ειδικό κοινό είτε όχι, μπορεί να παρακολουθήσει ένα επιμέρους θέμα της Ιστορίας, να προβληματιστεί και να εμπλουτίσει τις γνώσεις του. Τέλος, μπορεί ο αναγνώστης να ερμηνεύσει τη συμπεριφορά του Οδυσσέα Ανδρούτσου και να κρίνει τις επιλογές του.
Καταληκτικά, είναι ελπιδοφόρο χρόνια μετά την επέτειο των διακοσίων χρόνων από την επανάσταση του 1821 να γράφονται διατριβές και να εκδίδονται νέες μελέτες, που διαφωτίζουν σημαντικά κομμάτια της ιστορίας που είναι άγνωστα και να παρουσιάζονται με μια νέα οπτική και σύγχρονη θεώρηση, αποδεικνύοντας τον σημαντικό ρόλο της κοινωνίας στην απελευθέρωση και τη δημιουργία του σύγχρονου κράτους. Αυτές οι μελέτες έρχονται να επιβεβαιώσουν τις γενικές απόψεις και να εμπλουτίσουν την γενική εικόνα της Παγκόσμιας – και όχι μόνον- Ιστορίας.
Νίκος Παγώνης, Ιστορικός- Αρχαιολόγος, Φιλόλογος
Αξιολογήσεις
Δεν υπάρχει καμία αξιολόγηση ακόμη.